Alle collecties
 
 

Wandkaarten


Kaarten waren al in de 17e eeuw een bijzonder geliefde vorm van wandversiering. Naast het zuiver topografische doel dat kaarten dienden speelden zij onmiskenbaar een belangrijke decoratieve rol. Naarmate de Gouden Eeuw haar hoogtepunt bereikte werden uitbundige, barokke versieringen een steeds belangrijker element van de kaartinhoud. Niet alleen aan de esthetische aspecten van het kaartbeeld en de beschrifting zelf werd veel aandacht besteed, maar ook aan de versieringen eromheen in de vorm van tekstranden, afbeeldingen van kostuumfiguren, stadsgezichten en inzetkaartjes, wereldwonderen, allegorische afbeeldingen, stadsplattegrondjes, guirlandes en talloze andere motieven.

Om een grote wandkaart samen te stellen waren meer dan ťťn bladen nodig. Met de vroegere koperplaatpersen kon slechts een beperkt formaat papier bedrukt worden. Zo werden soms wel veertig bladen (1639, 1647) gebruikt om een kaart van enkele meters breedte samen te kunnen stellen.


Wereld- en continentkaarten

Regionaal gezien is er in het aanbod van wandkaarten een zeker patroon te ontdekken. Op het hoogste niveau vinden we de categorie wereldkaarten, een alom aanwezig genre. Een vroeg 17e-eeuws exemplaar is de wereldkaart van Nicolaes van Wassenaer. Het enig overlevende voorbeeld daarvan is een versie van 1661, waar later de contouren van AustraliŽ (verkend door Abel Tasman in 1644) bij gegraveerd zijn. De imposantste wereldkaart werd ooit gemaakt door Joan Blaeu. Dat was zijn kaart ter gelegenheid van de Vrede van Munster uit 1648. Een iets kleinere afleiding van Blaeus wereldkaart werd omstreeks 1660 uitgegeven door Frederick de Wit. We zien de wereld in twee halfronden, met eveneens de inmiddels bekende kustlijnen van 'Hollandia Nova'. De kleine Amsterdamse uitgever Gerard van Schagen maakte van die wereldkaart op zijn beurt een vrijwel exacte kopie. Ook daarvan wordt het enige exemplaar bewaard in de UB Amsterdam. De Wit maakte eveneens een kleinere wereldkaart voor aan de wand, zoals deze latere uitgave door Reinier en Josua Ottens toont. Grote Amsterdamse uitgevers zorgden ervoor dat zij behalve een wereldkaart een complete set continentkaarten in hun fonds hadden. Ook hiervan biedt het werk van De Wit weer goede voorbeelden, met de kaarten van Europa, AziŽ, Afrika en Amerika.


Landen en landsdelen

De Amsterdamse kaartuitgevers bedienden in de 17e eeuw een wereldmarkt. Van alle belangrijke landen waren dan ook wandkaarten te krijgen. Zelfs aan verre landen als China werden wandkaarten gewijd. Joan Blaeu vervaardigde zo'n kaart op basis van door de JezuÔet Martino Martini vervaardige deelkaarten van het gebied. Maar ook Nederland zelf was natuurlijk rijkelijk vertegenwoordigd in wandkaarten, van klein tot groot. De graveerkunst liet daarbij menig hoogtepunt zien, zowel in het kaartbeeld zelf als in de toegevoegde decoraties. De kaart van de Nederlanden die Johannes de Ram uitgaf is daarvan een mooi voorbeeld. De beschrifting van de kaart werd in minuscule letters uitgevoerd en in een weelderige decoratie stond het vorstelijke paar Willem III & Mary centraal.
Provincies afzonderlijk of belangrijke delen van het land vormden vanzelfsprekend een populair genre. De oudste wandkaart van (Noord-) Holland werd in 1575 voor de Spanjaarden gemaakt door Joost Jansz. Beeldsnijder. Alle Noord-Hollandse meren waren nog open. In drooggelegde toestand zijn ze mooi te zien op de door Claes Janszoon Visscher uitgebreide Van Berckenrode wandkaart van Holland. Vele provincies volgden. Nicolaas ten Have maakte bijvoorbeeld een vierbladige wandkaart van Overijssel.


Waterschappen, stadsplattegronden

Was het publiceren van wandkaarten in het algemeen een commercieel ingegeven bezigheid, de kaarten van waterschappen vormden daarop - gezien de beheersfunctie van zo'n kaart - een uitzondering. Van grote en kleine waterschappen en droogmakerijen werden veelbladige kaarten vervaardigd die, wanneer gemonteerd en ingekleurd, eveneens sierraden aan de wand vormden, zoals de kaart van de Watergraafsmeer door Pieter van den Berge laat zien. Ook de kaart van het Hoogheemraadschap van de Uitwaterende Sluizen van Kennemerland en West-Friesland behoort tot die groep. Hij verscheen in 16 bladen en 4 bladen, maar ook als royale, decoratieve eenbladskaart van Holland boven het IJ. Voor het polderbestuur van de 'Eemlandtsche leege landen' werd een vierbladige kaart vervaardigd van het poldergebied langs de Eem ten noorden van Amersfoort.
We kunnen niet voorbijgaan aan de meerbladige stadsplattegronden, die een wandkaartengenre op zich vormen. We beperken ons hier tot een paar spectaculaire voorbeelden: de oudste van Amsterdam door Cornelis Anthonisz uit 1544, de oudste stadsplattegrond in het bezit van het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap, die van Bologna uit 1581, en een grote wandkaart van Parijs uit 1795.


Weinig overlevenden

Wandkaarten zijn altijd zo populair geweest als decoratie, dat er van de vele honderden of duizenden ooit vervaardigde exemplaren nog maar weinige over zijn. Sommige bladen in de collectie vormen de eenzame getuigen van een wandkaart die ooit compleet bestaan moet hebben. Zulke unica zijn bijvoorbeeld het enig overlevende exemplaar van het titelblad van de editie 1661 van Coloms wandkaart van Holland en het eveneens unieke titelblad van een wandkaart van de Nederlanden met het impressum van Johannes van Doetecum uit 1594.
De UB bewaart nog betrekkelijk veel van die weinige overlevenden, een beperkt aantal in complete vorm (tegenwoordig allemaal ingelijst), maar de meerderheid veilig ingebonden in atlassen of losbladig in adequate verpakkingen.

Literatuur:

Jan Werner, Inde Witte Pascaert : kaarten en atlassen van Frederick de Wit, uitgever te Amsterdam (ca. 1630-1706) : catalogus bij de gelijknamige tentoonstelling in de Universiteitsbibliotheek Amsterdam, gehouden naar aanleiding van de voltooide restauratie van vijf monumentale wandkaarten 23 september - 4 november 1994. Amsterdam : Universiteitsbibliotheek, 1994.