Alle collecties
 
 

Cornelis Claesz (ca. 1551-1609), grondlegger van de Amsterdamse commerciŽle cartografie


Voor de Amsterdamse kaarten- en atlassenuitgeverij, die in de 17e eeuw een hoogtepunt bereikte, werd het fundament gelegd in het laatste kwart van de 16e eeuw. Het was de roerige periode waarin de meeste steden in de omgeving een voor een voor de zijde kozen van het verzet tegen het Spaanse gezag. In Amsterdam ging vrij laat, op 26 mei 1578 het roer om, de welbekende 'Alteratie', waardoor aan een betrekkelijk isolement in de voorgaande jaren een einde kwam. De verworven vrijheid bood nieuwe kansen, waarvan velen al snel gebruik maakten. Een stroom van vluchtelingen uit katholieke, onder Spaans gezag staande gebieden zwol aan, vooral na de val van de belangrijkste concurrent Antwerpen, in 1585.

Onder hen was ook Cornelis Claesz., die vanuit het zuiden, via korte verblijven in Emden, Keulen en Enkhuizen, uiteindelijk halverwege 1578 in Amsterdam aanbelandde en zich vestigde 'In't Schrijfboeck, op't Water (=Damrak) bij de oude Brugghe'. Claesz. begon zijn activiteiten in Amsterdam als boekverkoper en boekbinder. Zijn drukkers- en uitgeverscarriŤre ving aan in 1581, met het publiceren van een psalmboek, waarna decennialang een enorme stroom van geruchtmakende boeken en kaarten zou volgen.

De collectie van door Cornelis Claesz. gedrukte en uitgegeven cartografie in de Universiteitsbibliotheek Amsterdam is bijzonder uitgebreid. Vooralsnog zijn daarvan meestal alleen de losse kaarten in de beelddatabank te vinden. De talloze atlassen, stuurmansgidsen, geografisch- / cosmografische werken en reisjournalen vallen nu nog buiten dit bestek.


De eerste kaarten

De eerste door Claesz. uitgegeven kaart is een paskaart van Europa die vervaardigd werd door Adriaen Gerritsen. De inhoud van deze vrij recent ontdekte kaart is ouder dan de vergelijkbare kaart van Lucas Janszoon Waghenaer uit 1583. Het bijzondere van dit exemplaar is dat de kaart geplakt is op perkament, een manier om zo'n kaart wat meer bescherming te geven tegen de elementen. Datzelfde geldt voor een ander unicum, de grote vierbladige kaart van Europa door Lucas Janszoon Waghenaer uit 1589, die in 1985 herontdekt werd. Ook deze kaart werd door Claesz. verkocht op perkament. Nadat de kaart in een recent verleden werd gerestaureerd is hij gescheiden van de stugge perkamenten drager. Vanaf 1589 verzorgde Claesz. alle uitgaven van Lucas Janszoon Waghenaer, waaronder de latere uitgaven van diens zeeatlas Spieghel der Zeevaerdt en de eerste uitgaven van de zeemansgids Thresoor der Zeevaert.


Samenwerking met Petrus Plancius

Omstreeks 1590 begon een nauwe samenwerking met Petrus Plancius, de theoloog en geograaf, die eveneens de Zuidelijke Nederlanden ontvlucht was. De eerste wereldkaart van Plancius verscheen nog bij Laurens Jacobsz., ingevoegd in diens bijbeluitgave, net als zijn kaarten van het Paradijs, de tocht door de woestijn van het volk IsraŽl, Het Beloofde Land Kanašn en de reizen der apostelen. Maar de tweede (kleine) wereldkaart van Plancius verscheen in 1594 bij Claesz.
Baanbrekend was de beroemde reeks zeekaarten die Petrus Plancius vervaardigde op basis van het werk van de Spaanse cartograaf Bartolomeu Lasso. Deze kaarten vormden een belangrijke opstap naar de door Plancius geÔnitieerde ontdekkingsreizen en de verdere ontwikkeling van de Amsterdamse zeecartografie in de 17e eeuw. Van acht kaarten staat vast dat zij door Claesz., tussen 1592 en 1594, uitgegeven werden: de kaart van de Azoren, Kanarische Eilanden en de kusten van het Iberisch schiereiland en noordwest Afrika, de kaart van het midden van de Atlantische Oceaan met een groot deel van de westkust van Afrika en van de kust van BraziliŽ, de kaart van zuidelijk Afrika, de kaart van de Indische Archipel met omliggend gebied en afbeeldingen van specerijen, de kaart van de noordelijke Atlantische Oceaan, de kaart van noordelijk Zuid-Amerika en de kaart van zuidelijk Zuid-Amerika.


Op weg naar IndiŽ: Willem Barentsz, Jan Huygen van Linschoten, Cornelis de Houtman

Ook de beroemde kaart van Willem Barentsz., waarop de poolstreken afgebeeld staan en het Behouden Huis op Nova Zembla, draagt het impressum van Cornelis Claesz. Hij werd uitgegeven in 1598, na de tragische dood van Barentsz. Zoals vele kaarten uit Claesz.' fonds werd ook deze gegraveerd door Baptista van Doetecum. De kaart komt eveneens voor in de Latijnse editie van de Itinerario van Jan Huygen van Linschoten (1599). In de Itinerario was onder meer een grote kaart van Goa opgenomen. Dit waren allemaal primeurs voor het naar geografische nieuwtjes hunkerende publiek.
In 1595/96 verscheen bij Claesz. een reeks soortgelijke kaarten als de eerdere door Plancius. Daarvoor tekenden Arnold Florisz. van Langren en / of zijn broer Hendrik van Langren. De volgende zeegebieden met het aangrenzende vasteland staan daarin centraal: de zuidelijke Atlantische Oceaan ter hoogte van Afrika, het westelijk deel van de Indische Oceaan, de noordelijke Indische Oceaan, de Indische Archipel en Zuid-Oost AziŽ tot en met Japan, en Zuid-Amerika en aangrenzende gebieden. Een belangrijke getuigenis van de eerste reis naar IndiŽ door Cornelis de Houtman is de kaart van Willem Lodewijksz., die onder meer de vier Nederlandse schepen laat zien en ontdekkingen op de noordelijke kust van Java. Ook de vernieuwde kaart van AziŽ was mede gebaseerd op de toegenomen kennis van de Nederlanders. Hoe de kennis van de kusten van West-Afrika en Guinee was uitgebreid laat de kaart van Pieter de Marees uit 1602 zien. Alleen deze latere staat, uitgegeven door het Amsterdamse uitgevershuis Allard is bekend.


Kwaliteitskaarten van meer nabije gebieden

Plancius vervaardige ook een kaart van Frankrijk, die Claesz. voor hem uitgaf. We tonen hier een latere versie die in Antwerpen gepubliceerd werd door Johannes Baptista Vrients. De paslijnen en kompasrozen die het zeegebied doorkruisen verraden de maritieme origine van de kaart. Paslijnen zijn ook te zien op de kaart van Holland die Hendrik Florisz. van Langren voor Claesz. graveerde. Hij heeft erg veel weg van een kaart van Holland uit 1565, die geheimzinnig gesigneerd is met 'C.D.H.'. Veel origineler was de kaart van Oost-Friesland van Ubbo Emmius. Claesz. gaf hem in 1599 uit. De koperplaat kwam in handen van Pieter van den Keere, die hem in de hier getoonde staat in 1617 in zijn atlas van Nederland, Germania Inferior, opnam.
Claesz. verzorgde wel meer provinciekaarten. De collectie bevat diverse fraaie kopergravures, die omgeven zijn door een gezette, typografische tekst, waarin de betreffende provincie besproken wordt. Mogelijk was het ooit een complete set die een atlas van Nederland zou moeten vullen. Het zijn de kaarten van Holland door I.P. Saenredam, Gelderland, Vlaanderen, Henegouwen en Namen.
Ook heel lokaal gebonden kaarten werden door Claesz. gedrukt. Bijzonder fraai vormgegeven en gegraveerd is de kaart van de Zijpe, het degelijke werk van Baptista van Doetecum. Het polderbestuur mocht er trots op zijn dat in 1597 de polder eindelijk droogviel, na diverse mislukte pogingen, en liet dat blijken via deze kwaliteitskaart. Het kaartbeeld werd netjes ingepast op de in 1608 bijgewerkte editie van de kaart van Holland (1575) door Joost Jansz. Beeldsnijder.
Sommige koperplaten van Cornelis Claesz. waren een lang leven beschoren. Kort voor zijn dood in 1609 liet hij door Hessel Gerritsz. een lopende zogenaamde 'Leo Belgicus' graveren, een kaart van de Nederlanden in de zinnebeeldige vorm van een leeuw. De plaat werd vervolgens nog vier maal heruitgegeven. De laatste eigenaar was Claes Janszoon Visscher.
De invloed van Cornelis Claesz. op de ontwikkelingen in Amsterdam valt niet te onderschatten. Behalve de hier geschetste voorbeelden van zelfstandige kaarten publiceerde hij belangrijke atlassen. Naast de eerdergenoemde zeeatlassen verschenen in 1598 het succesvolle zakatlasje Caert-Thresoor en in 1606, in een gezamenlijke onderneming met Jodocus Hondius, de Atlas van Mercator. Hiermee was ook het fundament voor de Amsterdamse atlascartografie compleet.

Literatuur:

GŁnter Schilder, Cornelis Claesz (c. 1551-1609): stimulator and driving force of Dutch cartography. Alphen aan den Rijn : Uitgeverij Canaletto/Repro Holland, 2003. (Monumenta Cartographica Neerlandica ; VII).