Alle collecties
 
 

De grote 'Colomkaart' van Holland (1639)


In 1639 gaf de doopsgezinde uitgever Jacob Aertsz. Colom een grote wandkaart van Holland uit, samengesteld uit liefst 40 bladen. Met zijn omvang van 162 x 299 cm was het de grootste kaart van Holland uit de 17e eeuw die, indien tot een geheel gemonteerd en soms omgeven door verfraaiende teksten en afbeeldingen, een indrukwekkend sierraad aan de wand vormde. De kaart is nog groter dan de vanaf 1637 verschenen herziene versie van de Van Berckenrode-Visscherkaart van het graafschap Holland, waarop hij grotendeels gebaseerd werd.

Beide kaarten hebben een lange en interessante publicatiegeschiedenis. De Van Berckenrode-Visscherkaart verscheen in zijn oorspronkelijk vorm in 1619, gebruikmakend van de diverse karteringen van de Hollandse waterschappen die tijdens het Twaalfjarig Bestand door de werkloze oorlogscartografen Floris Balthasarsz. en Balthasar Florisz. van Berckenrode werden uitgevoerd. In 1621 verscheen een tweede editie bij Willem Jansz. Blaeu, aan wie Balthasar van Berckenrode uit geldnood de koperplaten verkocht had. De derde versie van de kaart uit 1637 verscheen bij Claes Jansz. Visscher. Voor die editie werd de oude layout aangepast en vond een uitbreiding met drie bladen plaats om ook de Waddeneilanden te kunnen tonen. Dit is de layout die door Colom overgenomen werd in 1639.


De eerste edities

De grote kaart van Jacob Aertsz. Colom treffen we in uiteenlopende edities en vormen aan. Van de eerste editie uit 1639 zijn maar weinig exemplaren bekend. Deze kaart biedt een mooi, gedetailleerd overzicht van Holland zoals het na de grote droogmakingsactiviteiten in de eerste decennia van de 17e eeuw er bij lag. De bladen van het exemplaar van de tweede editie uit 1647 zijn gebonden tot een atlas, waarbij steeds twee bladen paarsgewijs op een atlasblad te vinden zijn. Dit document is fraai gekleurd en met goud 'gehoogd'. De eigenlijke kaart wordt voorafgegaan door een handgetekend blad met stadswapens van de Hollandse steden. De gravure zelf is, op een aantal minieme details na, ongewijzigd ten opzichte van de eerste uitgave.


Latere uitgaven door Frederick de Wit en Covens & Mortier

Kennelijk heeft Colom in 1661 weer een uitgave van de kaart verzorgd. Behalve één exemplaar van het titelblad met 1661 (blad 31) zijn daarvan geen verdere bladen bekend. In of kort voor 1681 blijkt Frederick de Wit in het bezit van de koperplaten van Colom te zijn gekomen. Daarvan getuigt een aldus gedateerd exemplaar in de UB Leiden. De vele actualiseringen en andere aanpassingen die op die kaart te vinden zijn werden mogelijk al door Colom aangebracht op de verder onbekende bladen van zijn editie van 1661. Aanpassingen die zeker door De Wit aangebracht moeten zijn treffen we aan op een tweede versie van de kaart met het jaartal 1681, die in de UB-collectie aanwezig is. Het jaartal is niet veranderd, maar we dateren deze kaart op ongeveer 1685. Met name enige inmiddels vernieuwde vestingwerken (1672!), zoals Naarden (1639, 1685) zijn daarin up-to-date gebracht. De Wit had mogelijk in 1681 te haastig de ongewijzigde koperplaten van Jacob Colom afgedrukt.
Latere edities van de kaart werden in de 18e eeuw verzorgd door de kaartuitgevers Covens & Mortier. Behalve in de UB-collectie zijn daarvan vele exemplaren bekend.


Invloed van het kaartbeeld van Van Berckenrode en Colom

Henricus Hondius gaf in 1629 een eigen versie van de wandkaart van Van Berckenrode uit. Als basis daarvoor gebruikte hij een aantal door Van Berckenrode voor hem getekende deelkaarten, zoals de kaart van de Zuid-Hollandse eilanden, Delfland en Schieland en de kaart van Rijnland, die bedoeld waren voor de Mercator-Hondiusatlas van 1630. Met enkele aanvullende bladen kon desgewenst een complete wandkaart gerealiseerd worden. De verkleinde versie van Hondius' wandkaart, een foliokaart van Holland komen we ook vanaf 1630 in Hondius' atlassen tegen.
Heel lang hebben deze belangrijke grootschalige basiskaarten het kaartbeeld van Holland bepaald, getuige het feit dat uiteenlopende kaartuitgevers in hun kleinere atlaskaarten van Holland bleven teruggrijpen op het oorspronkelijke werk van Balthasar Florisz. van Berckenrode, met alle kwaliteiten en fouten van dien.

Literatuur:

Jacob Aertsz. Colom's kaart van Holland 1681. Alphen aan den Rijn : Canaletto, 1990. Bevat: De kaart van Holland van Jacob Aertsz. Colom / A.H. Sijmons. Frederick de Wit, Amsterdams uitgever / I.H. van Eeghen.

J.W.H. Werner, The Van Berckenrode-Visscher map of Holland : a wall map recently acquired by Amsterdam University Library. In: Theatrum Orbis Librorum. Utrecht : HES Uitgevers, 1989. pp. 105-123