Beschrijving van de collectie
Geschiedenis van de Voeding 1552-heden

De Bibliotheek van de Universiteit van Amsterdam vindt zijn oorsprong in de Stadsbibliotheek van Amsterdam, die na de Alteratie van 1578 werd opgericht. Vanaf 1632 ontstond er een sterke band met het in dat jaar opgerichte Athenaeum Illustre.

In de tweede helft van de 19e eeuw nam het belang van de instelling toe, wat leidde tot enkele belangrijke overdrachten. Bij de verheffing van het Athenaeum Illustre tot Universiteit van Amsterdam in 1877 werd de Stadsbibliotheek officieel Universiteitsbibliotheek. Vanaf dat moment groeide de bibliotheek exponentieel, niet alleen door aankopen, maar ook door grote schenkingen en bruiklenen.

Tot de vroegste aanwinsten van de Bibliotheek van de Universiteit van Amsterdam behoort de collectie van de Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst, die in 1855 in bruikleen werd gegeven. Hierin bevinden zich vele werken op het gebied van de voeding. Daarnaast zijn er werken op dat gebied verworven in het kader van de collectie Amsterdamse drukken en bibliofiele werken.

Belangrijke aanwinsten uit de jaren 1990 zijn de Collectie Voorlichtingsbureau voor de Voeding, geschonken in 1996, en een dertigtal kookboeken, afkomstig uit de collectie John Landwehr, met hulp van de Vereniging van Vrienden van de Universiteitsbibliotheek Amsterdam aangekocht op een veiling in 1997. In 2006 werd een beheersovereenkomst getekend door de Universiteitsbibliotheek en de Stichting Gastronomische Bibliotheek. Sindsdien worden delen van de collectie van de Stichting Gastronomische Bibliotheek in beheer gegeven aan de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam. Op 22 december 2009 werd het historische gedeelte van de collectie van het Culinair Museum in bruikleen overgedragen door Stichting Bibliotheken Eemland, nadat de doubletten uit de Culinaire Bibliotheek reeds in 2008 waren geschonken aan de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam.

De collectie wordt regelmatig uitgebreid met schenkingen en aankopen op veilingen en via antiquariaten. Daarnaast worden regelmatig delen van de collectie van de Stichting Gastronomische Bibliotheek overgebracht naar de Bijzondere Collecties.

De collectie bevat ruim 5000 gedrukte werken, waaronder Nederlandse en buitenlandse kookboeken uit de 16e eeuw tot heden, en boeken over drank, voedingsleer, huishoudkunde, etiquette, restaurant- en hotelwezen en vele andere onderwerpen uit de geschiedenis van de voeding.

Bovendien bevat de collectie ruim honderd handschriften (waaronder kookboeken, schriftjes met recepten of menu's, huishoudboekjes en geschreven lesmateriaal) en vijf meter menukaarten.

De collectie is van betekenis voor de studie van (de geschiedenis van) de voeding in Nederland.

De collectie is grotendeels itemsgewijs ontsloten in de Catalogus van de Universiteit van Amsterdam. Aan de beschrijvingen is de collectieaanduiding 'Kookboeken' toegevoegd. De handschriften zijn deels ontsloten in de gedrukte handschriftencatalogus. De menukaarten zijn niet ontsloten.

Vanaf 2004 wordt gewerkt aan de beschrijving van de verschillende deelverzamelingen.

Openbaarheidsbeperkingen

Voor raadpleging is een bezoekerspas van de Universiteitsbibliotheek Amsterdam vereist.

Beperkingen aan het gebruik

Bij raadpleging is het Reglement voor de gebruikers van de Bibliotheek van de Universiteit van Amsterdam van toepassing. Reproductie en reproductierechtvergoedingen conform de Tarieven en Diensten Universiteit van Amsterdam. Schriftelijke aanvragen voor bruiklenen kunnen worden ingediend bij de directeur van UvA-Erfgoed.

Citeerinstructie

Bij verantwoording van het gebruik dient de collectie als geheel, of het afzonderlijke item ten minste eenmaal volledig en zonder afkortingen te worden vermeld. Daarna kan worden volstaan met een verkorte aanduiding.

1. collectie: Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam, collectie Geschiedenis van de Voeding
2. afzonderlijke items: Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam, signatuur

Aanvraaginstructie

Het materiaal kan worden aangevraagd via de Catalogus van de Universiteit van Amsterdam. De handschriften kunnen online worden aangevraagd bij de collectiebeheerder.

Andere toegang

1. Catalogus van de Universiteit van Amsterdam.
2. Catalogus der handschriften, Bibliotheek der Universiteit van Amsterdam. Amsterdam, 1899-1923.

De volgende collecties zijn beschreven en afzonderlijk online beschikbaar:

1. Bibliotheek Voorlichtingsbureau voor de Voeding
2. Collectie van het Culinair Museum Amersfoort
3. Collectie van de Stichting Gastronomische Bibliotheek.

Daarnaast bevatten de afzonderlijk online beschikbare collecties van de Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst en J.W.F. Werumeus Buning onder meer kookboeken.

In de Koninklijke Bibliotheek bevindt zich de kookboekencollectie van de literator en gastronoom Johan Willem Frederik Werumeus Buning (1891-1958). Deze collectie, waarin de Franse keuken, naast kookboeken uit een twaalftal andere landen, centraal staat, wordt regelmatig uitgebreid en bestaat uit enkele duizenden, voornamelijk 19e- en 20e-eeuwse werken. De nadruk ligt daarbij op kookboeken die een indruk geven van de regionale en mondiale verscheidenheid. Met de instelling van het Depot van Nederlandse Publicaties in 1974 zijn de Nederlandstalige werken sindsdien vrijwel compleet aanwezig in de Koninklijke Bibliotheek.

Het Nederlands Bakkerijmuseum beheert 3500 vakboeken, waaronder ook een klein deel Nederlandse kookboeken en receptenverzamelingen.

In het buitenland bevinden zich, voor zover bekend, geen grote verzamelingen Nederlandse kookboeken. Grote collecties op het gebied van de culinaire geschiedenis zijn onder andere de Culinary Collection van de Schlesinger library (Harvard University), Szathmary Culinary Archives (University of Iowa) en de collectie gastronomie van de Lily library (University of Indiana). In deze collecties zijn grotere collecties Europese oude drukken opgenomen, waaronder enkele Nederlandse kookboeken. Andere grote collecties zijn de Gastronomica in de Headington library (Oxford Brookes University), de Kochbuchsammlung des „Vereins zur Förderung der Tafelkultur” in de Johann Christian Senckenberg Bibliothek der Goethe-Universität in Frankfurt am Main, de Bibliothèque de la Gourmandise van het Syndicat d'Initiative d'Hermalle-sous-Huy (La Rawète, België) en de Biblioteca Gastronomica di Academia Barilla (Parma).

Publicaties

1. André L. Simon. Bibliotheca gastronomica. A catalogue of books and documents on gastronomy. The production, taxation, distribution and consumption of food and drink, their use and abuse in all times and among all peoples. London, 1953.
2. Georges Vicaire. Bibliographie gastronomique. A bibliography of books appertaining to food and drink and related subjects, from the beginning of printing to 1890 = Une bibliographie de la gastronomie et des sujets rélatifs depuis le commencement de l'imprimerie à 1890. 2nd ed. London, 1954.
3. Joop Witteveen en Bart Cuperus. Bibliotheca gastronomica. Eten en drinken in Nederland en België, 1474-1960. Amsterdam, 1998.
4. Kookboeken door de eeuwen heen & Moge het u wel bekomen! Catalogus van de tentoonstellingen. 's-Gravenhage, 1991.
5. John Landwehr. Het Nederlandse kookboek 1510-1945. Een bibliografisch overzicht. 't Goy-Houten, 1995.

Literatuur

1. Johannes van Dam, Joop Witteveen. Koks & keukenmeiden. Amsterdamse kookboeken uit de Gastronomische Bibliotheek en de Bibliotheek van de Universiteit van Amsterdam. Amsterdam, 2006.

Onderwerpen

• Voeding
• Kookkunst
• Dranken
• Eetcultuur
• Gastronomie
• Menukunde
• Voedingsleer

Corporaties

• Universiteitsbibliotheek van Amsterdam
• Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst
• Voorlichtingsbureau voor de Voeding - Den Haag
• Stichting Gastronomische Bibliotheek - Amsterdam
• Culinair Museum - Amersfoort
• Stichting Bibliotheken Eemland - Amersfoort

Geografische namen

• Nederland
• België
• Frankrijk
• Duitsland
• Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland
• Verenigde Staten
• Spanje
• Italië

Nederlandse Basisclassificatie

• 49.25 eetwaren naar bereiding
• 49.27 dranken (huishoudkunde)
• 44.21 voeding (persoonlijke gezondheidszorg)
• 73.25 voedsel(bereiding) (culturele antropologie)
• 49.55 professionele gastvrijheid
• 49.00 huishoudkunde: algemeen