Inventaris van de collectie
Tetterode ca. 1450-1970

De firma Tetterode werd in 1851 in Rotterdam als lettergieterij opgericht door de Amsterdamse ondernemer Nicolaas Tetterode (1816-1894). In 1856 nam hij de Amsterdamse gieterij van De Passe & Menne over, en begin 1857 vestigde hij zijn gehele onderneming in hun pand aan de Bloemgracht. De firma werd in 1892 een naamloze vennootschap en voerde vanaf 1901 de naam Lettergieterij 'Amsterdam' voorheen N. Tetterode. In 1903 betrok Tetterode of de LA – beide afkortingen waren gangbaar – een nieuw gebouw aan de Bilderdijkstraat 163-165 in Amsterdam-West. Tot 1981 bleef de firma op deze locatie gevestigd.

Tetterode dankt haar roem en betekenis op grafisch gebied voor een deel aan de ontwerper S.H. de Roos (1877-1962). Die trad in 1907 als esthetisch adviseur in dienst en was daarmee, internationaal, een van de eerste professionele ontwerpers. In het eerste decennium van de twintigste eeuw manifesteerde deze socialistische sierkunstenaar zich als dé vernieuwer van de Nederlandse typografie. Voor Tetterode ging hij letters ontwerpen en bewerken, en gaf hij vorm aan al het drukwerk. De Roos' zetvoorbeelden fungeerden zo voor Nederlandse drukkers als modellen. In januari 1912 verscheen De Roos' Hollandsche Mediaeval. Deze eerste moderne Nederlandse tekstletter (die in Duitsland was gesneden) werd commercieel een groot succes, en zou tot na de Tweede Wereldoorlog in de meeste Nederlandse drukkerijen beschikbaar zijn.

Tetterode bracht in de negentiende en twintigste eeuw verschillende nieuwe letters in de handel, waaronder niet-Latijnse voor de koloniën, en siermateriaal als ornamenten, randen en vignetten. Dat materiaal was zelf ontwikkeld of overgenomen van buitenlandse bedrijven, waaronder de American Type Founders (Kloosterschrift, 1904; Garamont, 1927; Lasso, 1952), Berthold (Nobel, 1929) en Olive (Mistral, 1955). In tegenstelling tot Joh. Enschedé en Zonen, de andere Nederlandse gieterij van betekenis, volgde de firma de trends op grafisch gebied, al zou het modernisme er nooit echt voet aan de grond krijgen. Behalve De Roos waren Dick Dooijes (vanaf 1926) en L.H.D. Smit (vanaf 1949) als letterontwerper in dienst bij de Amsterdamse gieterij. Daarnaast waren er freelance ontwerpers, onder wie Imre Reiner, José Mendoza y Almeida, Henri Friedlaender, Jan Tschichold, Stefan Schlesinger en Henk Krijger.

Behalve een lettergieterij – die in de twintigste eeuw uitgroeide tot een van de grootste ter wereld – had Tetterode een belangrijke machinehandel. Na het lodenlettertijdperk en de overschakeling op fotografisch zetten en offset werd de handel in drukpersen de hoofdactiviteit.

De oprichting van de zogenaamde 'Typografische Bibliotheek' werd in december 1910 aangekondigd in het huisorgaan Typografische mededeelingen, en was geïnitieerd door S.H. de Roos. Deze instelling kreeg een openbaar karakter en een belangrijke pr-functie. Firma's als de American Type Founders Company (Jersey City) en concurrent Joh. Enschedé en Zonen (Haarlem) bezaten inmiddels zo'n bibliotheek. De Typografische Bibliotheek, met een Museum Collectie en een Technische Collectie, ging eind 1913 open en verzorgde ook tentoonstellingen. De ruimte was ontworpen door de vooraanstaande architect K.P.C. de Bazel, en voor onderdelen van de inrichting waren de sierkunstenaar Th. Nieuwenhuis en De Roos zelf verantwoordelijk. Een groot deel van het interieur werd in 1986 herplaatst in de Oude Lutherse Kerk aan het Singel in Amsterdam.

In de Typografische Bibliotheek werden ook opgenomen de letterproeven en naslagwerken die Nicolaas Tetterode sinds 1851 had verzameld. Een kast met historisch Hebreeuws lettermateriaal, het zogenaamde Athiaskastje, werd in 1917 op een veiling gekocht.

S.H. de Roos ging als eerste bibliothecaris van de Typografische Bibliotheek functioneren, vanaf 1926 geassisteerd door ontwerper Dick Dooijes (1909-1998). De Roos bezat een brede kennis van het grafische vak, die zich ook uitstrekte tot lithografie en boekbinden. Dooijes had net als De Roos vele relaties in de grafische wereld; zo was hij van 1956 tot 1971 jurylid van De bestverzorgde vijftig boeken.

De boekhistoricus G.W. Ovink (1912-1984) was behalve bijzonder hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam ook esthetisch adviseur van de firma Tetterode. De Typografische Bibliotheek was een belangrijk instrument voor zijn onderzoek. Toen de Tetterode-directie in 1970 geen belang meer stelde in de Typografische Bibliotheek – het lodenlettertijdperk liep op zijn laatste benen – en stappen gezet waren deze te laten veilen, speelde Ovink een belangrijke rol bij de overgang van de gehele collectie naar de Universiteitsbibliotheek. Tenslotte kon deze in 1971 worden aangekocht.

Contacten tussen de Universiteitsbibliotheek en Tetterode bleven bestaan. De heer H. Gianotten van die firma zorgde ervoor dat in 2000 nog een deel (het grootste) van het archief Letterproductie werd ondergebracht in de Universiteitsbibliotheek, al beheert het Historisch Archief van Tetterode ook op dit terrein nog enig materiaal. Naar aanleiding van het 150-jarig bestaan van Tetterode in 2001 werd het Athiaskastje in bruikleen gegeven.

Door de Universiteitsbibliotheek is de collectie vakboeken ontdubbeld; vele titels bevonden zich immers ook in de collectie van de Bibliotheek van het Boekenvak. De doubletten werden afgestoten.

Op deze collectie worden aanvullingen verwacht, waaronder mogelijk fotografisch materiaal.

De collectie bestaat uit de Typografische Bibliotheek, archiefmateriaal (waaronder collectie S.H. de Roos en archief Letterproductie), een kastje met historisch lettermateriaal en enig drukkerij- en zetterijmateriaal (dat nu een educatieve functie heeft).

De Typografische Bibliotheek geeft een breed, internationaal overzicht van de geschiedenis van letter en boek. Behalve boeken en tijdschriften zijn er materiaalsoorten als handschriften en prenten, en prospectussen, affiches, kalenders en ander efemeer materiaal. De Museum Collectie toont met name hoogtepunten uit de geschiedenis van het gedrukte boek, van incunabel tot bedrijfsfotoboek. De Technische Collectie bestrijkt het brede terrein van letter, illustratie en vormgeving tot papier, druk en afwerking. Een collectie prospectussen en andere documentatie van persenfabrikanten maakt hiervan onder meer deel uit.

Met de collectie Tetterode kwam in 1971 ook archiefmateriaal mee, waaronder de collectie S.H. de Roos: het werkarchief van De Roos bij Lettergieterij Amsterdam. Tot het overige archiefmateriaal dat toen en later werd verworven behoren het bibliotheekarchief (waaronder correspondentie en aanwinstenlijsten), het archief Letterproductie en een klein deel bedrijfsarchief, met name correspondentie, rapporten en reisverslagen.

Tot de Hebreeuwse stempels en matrijzen in het achttiende-eeuwse Athiaskastje behoort materiaal van de in Nederland werkzame stempelsnijders Nikolaas Kis (1650-1705) en Jacques-François Rosart (1714-1777).

Door zijn brede, internationale opzet faciliteert de collectie Tetterode onderzoek naar bijna alle facetten van de geschiedenis van de grafische techniek en vormgeving, in het bijzonder in de negentiende en de twintigste eeuw. Het is een van de grote collecties op dit gebied ter wereld. Hoewel het modernisme niet de sterkste kant van deze collectie is, ligt de nadruk geenszins – zoals vaak bij vergelijkbare instellingen – eenzijdig op het bibliofiele boek: het gebruiksboek en het alledaagse drukwerk zijn sterk vertegenwoordigd.

De oude drukken uit de Museum Collectie (waaronder typografische handboeken), de monografieën en een groot deel van de tijdschriften uit de Technische Collectie zijn beschreven in de Catalogus van de Universiteit van Amsterdam. De Museum Collectie is verder alleen toegankelijk via de Tetterode-fichecatalogi. De Collectie S.H. de Roos is ontsloten via een fichecatalogus. De letterproeven, de kalenders, de prenten en de koppermaandagprenten zijn niet ontdubbeld maar geïncorporeerd in de al aanwezige themacollecties. De koppermaandagprenten zijn beschreven in de Catalogus van de Universiteit van Amsterdam, de letterproeven en prenten voor een groot deel. Het Athiaskastje, de drukpersendocumentatie, de kalenders en het overige efemere drukwerk van Tetterode zijn niet ontsloten. Verder zijn niet ontsloten het bibliotheekarchief en het deel bedrijfsarchief.

In 2001, bij het 150-jarig bestaan van de firma Tetterode, heeft de Universiteitsbibliotheek een overzichtstentoonstelling van dit materiaal gehouden, die vergezeld ging van een kleine, geïllustreerde catalogus. Items en delen van de collectie, zoals de koppermaandagprenten en de letterproeven, maakten geregeld deel uit van tentoonstellingen.

De monografieën en tijdschriften uit de collectie Tetterode zijn, inzover ontsloten, voor het publiek als collectie vindbaar via het journaalnummer. Op den duur zullen alle Tetterode-items vindbaar zijn via een zoeksleutel.

Openbaarheidsbeperkingen

De collectie is toegankelijk voor onderzoek. Voor raadpleging is een bezoekerspas van de Universiteitsbibliotheek Amsterdam vereist. Voor raadpleging van het Athiaskastje is toestemming vereist van de collectiebeheerder.

Beperkingen aan het gebruik

Het materiaal in deze collectie wordt uitsluitend ter inzage gegeven. Bij raadpleging is het Reglement voor de gebruikers van de Bibliotheek van de Universiteit van Amsterdam van toepassing. Reproductie en reproductierechtvergoedingen conform de Tarieven en Diensten Universiteit van Amsterdam.

Citeerinstructie

Bij verantwoording van het gebruik dient de collectie als geheel, of het afzonderlijke item ten minste eenmaal volledig en zonder afkortingen te worden vermeld. Daarna kan worden volstaan met een verkorte aanduiding:

1. collectie: Universiteitsbibliotheek Amsterdam (UvA), collectie Tetterode (UBA54)
2. afzonderlijke items: Universiteitsbibliotheek Amsterdam (UvA), signatuur

Aanvraaginstructie

Monografieën, tijdschriften, letterproeven en illustratief materiaal kunnen aangevraagd worden met behulp van de Catalogus van de Universiteit van Amsterdam.

De volgende collectieonderdelen kunnen worden aangevraagd bij de balie van de Onderzoekzaal:

1. Archief Letterproductie
2. Collectie S.H. de Roos
3. Museum Collectie Tetterode

Vermeld dienen te worden: titel/onderwerp en signatuur.

Toestemming voor bezichtiging van het Athiaskastje kan worden aangevraagd bij de Bibliotheca Rosenthaliana van de Bijzondere Collecties.

Andere toegang

1. Catalogus van de Universiteit van Amsterdam
2. Fichecatalogus: Museum Collectie, Alfabetische catalogus.
3. Fichecatalogus: Museum Collectie, Systematische catalogus.
4. Fichecatalogus: Museum Collectie, Boekverzorgerscatalogus. Lade 322-323. Geordend op lettertype, letterontwerper en boekverzorger.
5. Fichecatalogus: Museum Collectie, Drukkerscatalogus Grafisch Museum. Lade 325. Geordend op drukker en uitgever.
6. Fichecatalogus: Technische Collectie, Systematische catalogus.
7. Fichecatalogus: Technische Collectie, Drukkerscatalogus vakbibliotheek. Lade 324. Geordend op drukker en uitgever.
8. Fichecatalogus: Archief S.H. de Roos.
9. Koppermaandagprenten: verkenning van een Nederlandse grafische traditie = Copper Monday prints: observations on a Dutch printing tradition / Johan de Zoete, Martien Versteeg; English translation [from the Dutch] by Anna E.C. Simoni. Den Haag: Schwartz-SDU, 1991.
10. Letterproeven van Nederlandse gieterijen uit de Bibliotheek van de KVB en andere verzamelingen in de Universiteitsbibliotheek Amsterdam met geschiedenissen van de firma's = Dutch typefounders' specimens from the Library of the KVB and other collections in the Amsterdam University Library with histories of the firms represented / geschreven en verzorgd door, written and ed. by John A. Lane & Mathieu Lommen; samengest. door, comp. by John A. Lane, Mathieu Lommen & Johan de Zoete. Nieuwkoop: De Graaf Publishers; Amsterdam: De Buitenkant, 1998. (Catalogus der bibliotheek van de Vereeniging ter Bevordering van de Belangen des Boekhandels te Amsterdam; dl. 11).
11. Mathieu Lommen, Joke Mammen, Voorlopige plaatsingslijst Archief Letterproductie, 2006.
12. Steef Stijsiger, Inventaris Kerstkaarten, 2006.

In de collectie van de Bibliotheek van het Boekenvak zijn ook veel letterproeven, koppermaandagprenten en publicaties op het gebied van de boekproductie. Typografisch materiaal, waaronder letterproeven, bevindt zich verder in de bibliotheek van de Federatie der Werkgeversorganisatiën in het Boekdrukkersbedrijf, die in 1974 door de Universiteitsbibliotheek werd verworven.

Wat de de drukletter betreft is er ook handschriftelijk en ander archiefmateriaal van Jan van Krimpen, S.L. Hartz en Bram de Does, die alledrie werkten voor de Haarlemse firma Enschedé.

Uit de nalatenschappen van G.W. Ovink en Dick Dooijes ontving de Universiteitsbibliotheek materiaal.

In het zogenaamde Historisch Archief van de firma Tetterode in Amsterdam berust nog enig gedrukt en handschriftelijk materiaal.

Na De Roos' overlijden is zijn privéarchief naar de Stadsbibliotheek Haarlem gegaan en zijn eigen vrije werk (tekeningen en grafiek) naar het Frans Hals Museum in Haarlem. De ontwerptekeningen werden onder beide instellingen verdeeld. De scheiding tussen werkarchief en privéarchief is niet altijd even duidelijk.

Publicaties

1. Jan P. Boterman, J.D.F. van Halsema. Disteltype, corps 15. Over de Disteltype van J.F. van Royen en L. Pissarro, en de literatuur van de Zilverdistel. Amsterdam, 2000.
2. Een punt voor typografie. De Typografische Bibliotheek in de Universiteitsbibliotheek Amsterdam / [samenst.: Universiteitsbibliotheek Amsterdam (Zeldzame en Kostbare Werken)]. [Amsterdam, 2001]. Catalogus van de gelijknamige tentoonstelling in de Universiteitsbibliotheek Amsterdam van 15 juni t/m 17 augustus 2001, gehouden t.g.v. het 150-jarig jubileum van Tetterode.
3. typiScH de Roos. Oeuvre-overzicht / onder leiding van J.L. de Jong; met bijdragen van Sari de Haan e.a. Groningen, 2004. Catalogus bij de tentoonstelling 'TypiScH de Roos' van 17 februari t/m 12 maart 2004 Harmoniecomplex Groningen, van 19 maart t/m 9 mei 2004 Museum Smallingerland Drachten.
4. Adri K. Offenberg. De verborgen schat van Athias. Leiden, 2005. Aspecten van de geschiedenis van het Nederlandse boek.

Literatuur

1. 'Waarom wij een typografische bibliotheek inrichten'. In: Typografische mededeelingen 6 (1910), p. 97-98.
2. 'Typografische Bibliotheek'. In: Typografische mededeelingen 10 (1914), p. 21-22.
3. G.W. Ovink. Honderd jaren lettergieterij in Amsterdam. Amsterdam, [1951].
4. [G.W. Ovink]. 'University Library of Amsterdam acquires "Typografische Bibliotheek"'. In: Quaerendo 2 (1972), nr. 1 (January), p. 77-78.
5. Dick Dooijes. Sjoerd H. de Roos zoals ik mij hem herinner. 's-Gravenhage, 1976.
6. Koosje Sierman. 'Scherven en snippers. De documentaire nalatenschap van S.H. de Roos (1877-1962)'. In: De boekenwereld 4 (1987-1988), nr. 4, p. 149-152.

Onderwerpen

• Grafische technieken
• Letters
• Typografie
• Tetterode, Lettergieterij en Machinehandel voorheen N. Tetterode-Nederland nv - Amsterdam (1851-heden)
• Sjoerd Hendrik de Roos (1877-1962)

Personen

• Dick Dooijes (1909-1998)
• Gerrit Willem Ovink (1912-1984)
• Sjoerd Hendrik de Roos (1877-1962)
• Nicolaas Tetterode (1834-1895)

Corporaties

• Lettergieterij 'Amsterdam' voorheen N. Tetterode
• Lettergieterij en Machinehandel voorheen N. Tetterode-Nederland
• Tetterode-Nederland

Geografische namen

• Amsterdam (stad)

Nederlandse Basisclassificatie

• 06.21 geschiedenis van het gedrukte boek
• 06.22 vormgeving van gedrukte boeken
• 06.24 drukken, drukkerij
• 21.93 schriftkunst
• 58.23 textiel- en papierindustrie